انواع مهریه در قانون ایران، تفاوت مهرالمسمی، مهرالمثل و مهرالمتعه و احکام عندالمطالبه، عندالاستطاعه، ۱۱۰ سکه و عقد موقت را بخوانید.
انواع مهریه را می‌توان از چند جهت تقسیم‌بندی کرد. از نظر شیوه تعیین، مهریه شامل مهرالمسمی، مهرالمثل و مهرالمتعه است؛ از نظر زمان و شرط پرداخت نیز معمولاً از مهریه عندالمطالبه، عندالاستطاعه و مهریه مؤجل صحبت می‌شود. این اصطلاحات یک معنا ندارند: برای مثال «مهرالمسمی» درباره چگونگی تعیین مهر است، اما «عندالمطالبه» زمان امکان مطالبه آن را بیان می‌کند.
شناخت این تفاوت‌ها هنگام تنظیم عقدنامه، مطالبه مهریه، طلاق یا فوت یکی از زوجین اهمیت دارد. مطابق ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی، زن به مجرد عقد مالک مهر می‌شود و می‌تواند در آن تصرف کند؛ بااین‌حال مقدار قابل مطالبه، زمان پرداخت و نحوه اثبات آن به نوع مهر، مفاد سند ازدواج و شرایط پرونده بستگی دارد.
قانون مدنی در مواد ۱۰۷۸ تا ۱۱۰۱ درباره مهر صحبت کرده است. بر اساس این مقررات، گاهی زن و شوهر هنگام عقد یا پس از آن مقدار مهر را تعیین می‌کنند؛ گاهی مهر تعیین نشده یا توافق درباره آن معتبر نیست و قانون با توجه به وضعیت زن مهرالمثل را در نظر می‌گیرد؛ و گاهی پیش از نزدیکی و تعیین مهر، شوهر زن را طلاق می‌دهد که در این صورت مهرالمتعه مطرح می‌شود.
در کنار این تقسیم، طرفین می‌توانند برای پرداخت مهر شرط زمانی یا مالی تعیین کنند. نتیجه آن ممکن است مهریه حال و عندالمطالبه، مهریه عندالاستطاعه یا مهریه مدت‌دار باشد. بنابراین یک مهریه می‌تواند هم «مهرالمسمی» و هم «عندالمطالبه» باشد.
مهرالمسمی مهری است که زن و شوهر مقدار و موضوع آن را با توافق مشخص کرده‌اند. این توافق ممکن است هنگام عقد در سند ازدواج ثبت شود یا در نکاح دائم پس از عقد صورت گیرد. بر اساس ماده ۱۰۸۰ قانون مدنی، تعیین مقدار مهر به تراضی طرفین وابسته است.
موضوع مهر باید مالیت داشته، قابل تملک باشد و تا حدی که رفع جهالت طرفین شود معلوم باشد. سکه، وجه نقد، ملک، خودرو، طلا یا منفعت و حق مالی قابل انتقال می‌تواند با رعایت شرایط قانونی موضوع مهر قرار گیرد. شوهر نیز باید قدرت تسلیم مالی را داشته باشد که به‌عنوان مهر تعیین شده است؛ مگر اینکه زن خود قادر به تحصیل آن باشد.
قانون مدنی مقدار ثابت یا سقف ماهوی برای توافق بر مهر تعیین نکرده است، اما موضوع مهر باید ارزش مالی و امکان قانونی تملک داشته باشد. ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده نیز مهریه را به ۱۱۰ سکه محدود نکرده است؛ این ماده درباره نحوه اجرای محکومیت و اثبات توانایی مالی نسبت به مازاد بر ۱۱۰ سکه حکم دارد. بنابراین عبارت «مهریه بیشتر از ۱۱۰ سکه باطل است» صحیح نیست.
اگر شوهر پیش از نزدیکی همسر خود را طلاق دهد، مطابق ماده ۱۰۹۲ قانون مدنی زن مستحق نصف مهر تعیین‌شده است. اگر شوهر بیش از نصف را قبلاً پرداخت کرده باشد، حق استرداد مازاد در حدود قانون مطرح می‌شود. وضعیت فسخ نکاح، فوت و بطلان عقد قواعد جداگانه‌ای دارد و نباید با طلاق پیش از نزدیکی یکسان تلقی شود.
مهرالمثل مبلغی است که دادگاه با توجه به وضعیت زن و اوضاع مشابه تعیین می‌کند؛ نه صرفاً بر پایه توانایی مالی شوهر. ماده ۱۰۹۱ قانون مدنی، صفات زن، وضعیت او نسبت به اماثل و اقارب، معمول محل و سایر شرایط را در تعیین مهرالمثل مؤثر دانسته است. در عمل، نظر کارشناس می‌تواند به دادگاه در تعیین مبلغ کمک کند.
مهرالمثل نباید با «قیمت روز سکه» اشتباه شود. در مهرالمثل، اصل مهر از ابتدا با ارزیابی قانونی تعیین می‌شود؛ درحالی‌که در مهر تعیین‌شده، موضوع تعهد از قبل مشخص است و فقط نحوه پرداخت یا محاسبه ممکن است بررسی شود.
مهرالمتعه زمانی مطرح می‌شود که در نکاح دائم مهر تعیین نشده باشد و شوهر پیش از نزدیکی و پیش از توافق بر مهر، زن را طلاق دهد. ماده ۱۰۹۳ قانون مدنی این حق را پیش‌بینی کرده است. در تعیین مهرالمتعه، وضعیت مالی مرد از نظر غنا و فقر ملاک قرار می‌گیرد.
تفاوت اصلی این است که مهرالمثل معمولاً با توجه به وضعیت زن و زنان مشابه او تعیین می‌شود، اما معیار مهرالمتعه وضعیت اقتصادی مرد است. همچنین مهرالمثل در فرض فقدان مهر و وقوع نزدیکی مطرح می‌شود، درحالی‌که مهرالمتعه به طلاق قبل از نزدیکی و قبل از تعیین مهر مربوط است.
| نوع مهریه | شیوه تعیین | موقعیت اصلی | معیار محاسبه |
|---|---|---|---|
| مهرالمسمی | توافق زوجین یا شخص مأذون | مهر معتبر و مشخص شده است | همان مال یا مبلغ مورد توافق |
| مهرالمثل | تعیین با ارزیابی قانونی | مهر معتبر تعیین نشده و نزدیکی واقع شده است | وضعیت زن، اماثل و اقارب و عرف محل |
| مهرالمتعه | تعیین توسط دادگاه | طلاق قبل از نزدیکی و قبل از تعیین مهر | وضعیت مالی و توان اقتصادی مرد |
در مهریه عندالمطالبه، زن پس از وقوع عقد حق مطالبه مهر حال را دارد و اصل بر این نیست که برای مطالبه باید طلاق بگیرد. اگر شوهر ادعای ناتوانی از پرداخت یکجای محکوم‌به را داشته باشد، موضوع اعسار و تقسیط در مرجع صالح بررسی می‌شود. عندالمطالبه‌بودن به معنی تضمین وصول فوری تمام مبلغ یا حبس خودکار شوهر نیست.
زن می‌تواند با توجه به شرایط از اجرای ثبت یا دادگاه اقدام کند و اموال قابل توقیف را معرفی نماید. برای آشنایی با اجرای سند ازدواج، مقاله اجراییه مهریه را ببینید. این URL رپورتاژ محافظت‌شده است و صرفاً به‌عنوان منبع داخلی بدون تغییر به آن لینک داده شده است.
در مهریه عندالاستطاعه، پرداخت مهر به استطاعت مالی شوهر وابسته شده است. در این حالت، زن برای وصول باید وجود مال یا توانایی مالی قابل استناد شوهر را اثبات کند. متن دقیق شرط اهمیت زیادی دارد؛ زیرا ممکن است طرفین درباره بخشی از مهر شرط استطاعت و درباره بخش دیگر پرداخت عندالمطالبه توافق کرده باشند.
تفاوت‌های اثبات و اجرا در راهنمای مهریه عندالمطالبه و عندالاستطاعه به‌صورت جداگانه بررسی شده است.
مهریه حال سررسید جداگانه ندارد و در صورت وجود شرایط قابل مطالبه است. مهریه مؤجل برای زمان مشخصی تعیین شده و پیش از رسیدن موعد، اصل تعهد هنوز سررسید نشده است. همچنین ممکن است زوجین از ابتدا درباره پرداخت اقساطی توافق کنند یا پس از صدور حکم، دادگاه با احراز اعسار شوهر پرداخت را تقسیط نماید.
تقسیط قضایی اصل مالکیت زن بر مهر را از بین نمی‌برد؛ فقط نحوه اجرای محکومیت را متناسب با توان مالی محکوم‌علیه تنظیم می‌کند. در صورت تغییر وضعیت مالی، امکان درخواست تعدیل اقساط با ارائه دلیل مطرح است.
سکه و وجه نقد رایج‌ترین نمونه‌ها هستند، اما قانون مهر را به آن‌ها محدود نکرده است. ملک، سهم مشاع، خودرو، طلا، حق مالی قابل انتقال یا انجام کاری که ارزش اقتصادی و مشروع دارد می‌تواند مهر باشد؛ مشروط بر آنکه موضوع به اندازه کافی معلوم و قابل تملک باشد.
ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده مقرر کرده است که اگر مهریه تا ۱۱۰ سکه تمام بهار آزادی یا معادل آن باشد، وصول آن مشمول مقررات اجرای محکومیت‌های مالی است. نسبت به مازاد، توانایی مالی شوهر ملاک پرداخت است. این ماده نه مهریه‌های بیشتر را باطل می‌کند و نه مالکیت زن را فقط به ۱۱۰ سکه کاهش می‌دهد.
همچنین نباید هر بدهی مهریه را مساوی با بازداشت دانست. شناسایی اموال، اعسار، تقسیط، مستثنیات دین و رفتار محکوم‌علیه در اجرای حکم بر نتیجه اثر دارند. مقاله مستثنیات دین چیست اموال غیرقابل توقیف را توضیح می‌دهد.
مهریه یک حق مالی است. اگر زن فوت کند، اصل طلب مهریه در صورت باقی‌بودن به ترکه او وارد می‌شود و وراث بر اساس سهم‌الارث می‌توانند آن را پیگیری کنند. اگر شوهر فوت کند، طلب مهریه زن از دیون متوفی است و پیش از تقسیم ارث، در حدود ترکه بررسی و پرداخت می‌شود.
در مطلب مهریه بعد از فوت زن جزئیات این وضعیت آمده است.
برخلاف نکاح دائم، تعیین مهر در نکاح موقت شرط صحت عقد است و نبود آن موجب بطلان نکاح می‌شود. فوت زن در مدت نکاح موجب سقوط مهر نیست و عدم نزدیکی نیز اصل مهر را از بین نمی‌برد. اگر شوهر پیش از نزدیکی تمام مدت باقی‌مانده را ببخشد، مطابق ماده ۱۰۹۷ قانون مدنی باید نصف مهر را بپردازد.
مهری که در عقدنامه با توافق طرفین مشخص می‌شود مهرالمسمی است و معمولاً نحوه پرداخت آن نیز عندالمطالبه یا عندالاستطاعه درج می‌شود.
خیر. مطابق ماده ۱۰۸۷ قانون مدنی، نکاح دائم بدون ذکر مهر صحیح است. طرفین می‌توانند پس از عقد توافق کنند و اگر پیش از توافق نزدیکی واقع شود، زن مستحق مهرالمثل خواهد بود.
خیر. مهرالمتعه حق مالی زن در شرایط خاص طلاق قبل از نزدیکی و قبل از تعیین مهر در نکاح دائم است. در نکاح موقت، تعیین اصل مهر برای صحت عقد ضروری است.
خیر. مالکیت زن بر مهر از زمان عقد ایجاد می‌شود و مطالبه آن لزوماً ارتباطی با درخواست طلاق ندارد.
برای جلوگیری از اختلاف، موضوع مهر، تعداد یا مقدار، مشخصات مال، زمان پرداخت و شرط استطاعت باید روشن و بدون ابهام نوشته شود. زوجین باید بدانند نوع مهر از نظر تعیین با شیوه پرداخت آن متفاوت است. همچنین آثار ۱۱۰ سکه، اعسار، تقسیط و امکان توقیف اموال به معنای تغییر اصل مالکیت زن نیستند.
مبنای حقوقی مطلب: مواد ۱۰۷۸ تا ۱۱۰۱ قانون مدنی، تبصره ماده ۱۰۸۲ و ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده.
تیم تحریریه
دیدگاه شما برای ما ارزشمند است