در دنیای امروز که قراردادها نقش محوری در ارتباطات تجاری، اقتصادی و حتی شخصی دارند، پیشبینی شرایطی که ممکن است اجرای تعهدات را غیرممکن کند اهمیت بالایی دارد. یکی از مفاهیم کلیدی حقوق قراردادها که مستقیماً به همین مسئله میپردازد، قوه قاهره یا فورس ماژور است؛ شرایطی غیرقابل پیشبینی و خارج از کنترل طرفین که اجرای قرارداد را ناممکن یا بسیار دشوار میکند. شناخت دقیق فورس ماژور میتواند از بروز اختلافات، خسارتهای غیرضروری و دعواهای طولانی قضایی جلوگیری کند.
قوه قاهره به هر رویدادی گفته میشود که:
در بسیاری از قوانین دنیا، فورس ماژور به عنوان یک دلیل موجه برای توقف یا تعلیق تعهدات قراردادی پذیرفته میشود. در ایران نیز مطابق قوانین عمومی قراردادها، اگر حادثهای به حدی باشد که انجام تعهد را ناممکن کند، فرد متعهد مسئولیتی نخواهد داشت.
پیشنهاد وکیلا: راهنمای کامل تفاوت قرارداد پیمانکاری و استخدامی
رویدادهای فورس ماژور بسته به نوع قرارداد و شرایط هر کشور متفاوت هستند، اما برخی از شایعترین آنها عبارتاند از:
نکته مهم این است که فورس ماژور باید غیرقابل کنترل و غیرقابل پیشبینی باشد. برای مثال، بارش برف در زمستان معمولاً فورس ماژور محسوب نمیشود، مگر اینکه بسیار شدید و استثنایی باشد.
هنگامی که فورس ماژور رخ میدهد، آثار آن بر قرارداد بر اساس شروط مندرج در متن قرارداد تعیین میشود. اگر قرارداد به شکل دقیق تنظیم شده باشد، معمولاً مشخص میکند در صورت وقوع فورس ماژور چه اتفاقی میافتد. برخی از آثار رایج شامل موارد زیر است:
در بسیاری از قراردادها، فورس ماژور موجب تعلیق اجرای تعهدات میشود. یعنی تعهد از بین نمیرود، بلکه تا زمان رفع حادثه به حالت انتظار درمیآید.
معمولاً پس از رفع بحران، یک مهلت اضافی برای انجام تعهدات در نظر گرفته میشود تا طرفها بتوانند بدون فشار اضافی کار را ادامه دهند.
اگر حادثه فورس ماژور طولانی شود و اجرای قرارداد را برای مدت قابلتوجهی ناممکن کند، بسیاری از قراردادها اجازه فسخ را برای طرفین پیشبینی میکنند.
اگر ثابت شود که عدم اجرای تعهد ناشی از فورس ماژور بوده، معمولاً متعهد مسئولیتی بابت خسارات نخواهد داشت. این اصل در حقوق بسیاری از کشورها مشترک است.
پیشنهاد وکیلا: قرارداد پیمانکاری چیست و چه ویژگی هایی دارد؟
هرچند قانون در برخی موارد از طرفین حمایت میکند، اما برای جلوگیری از اختلافات بهتر است شرط فورس ماژور بهصورت دقیق در قرارداد درج شود. وجود این بند مانع از تفسیرهای سلیقهای و دعاوی پیچیده میشود.
مهمترین نکات در تنظیم بند فورس ماژور عبارتاند از:
قراردادی که بند فورس ماژور دقیقی داشته باشد، همیشه نسبت به قراردادهای بدون این بند پایدارتر و حرفهایتر است.
گاهی در قراردادها شرایطی رخ میدهد که اجرای تعهد را غیرممکن نمیکند، اما انجام آن را بسیار دشوار و پرهزینه میسازد. این شرایط معمولاً فورس ماژور محسوب نمیشود و تحت عنوان هاردشیپ یا «عسر و حرج قراردادی» شناخته میشود.
تفاوت کلیدی میان فورس ماژور و هاردشیپ این است:
این تمایز در دعاوی قراردادی بسیار مهم است و میتواند نتیجه پرونده را کاملاً تغییر دهد.
در پروژههای عمرانی و پیمانکاری، فورس ماژور نقش بسیار مهمی دارد زیرا این پروژهها معمولاً بلندمدت هستند و در معرض خطرات طبیعی و اقتصادی قرار میگیرند. متداولترین آثار فورس ماژور در این قراردادها شامل موارد زیر است:
پیمانکاران باید فوراً وقوع حادثه را به کارفرما اطلاع دهند و مدارک لازم برای اثبات وقوع فورس ماژور را ارائه کنند.
پاسخ قطعاً خیر است. بسیاری از اتفاقات هرچند ناخوشایند و پیشبینینشده باشند، فورس ماژور محسوب نمیشوند. برای مثال:
این موارد معمولاً بخشی از ریسک فعالیت تجاری هستند و بهعنوان فورس ماژور پذیرفته نمیشوند.
قوه قاهره یا فورس ماژور یکی از مهمترین مفاهیم در حقوق قراردادهاست که میتواند از طرفین در برابر وقایع غیرقابل کنترل محافظت کند. تنظیم دقیق این بند در قراردادها باعث کاهش اختلافات، شفافیت در مسئولیتها و جلوگیری از ضررهای غیرضروری میشود. هرچه بند فورس ماژور با جزئیات بیشتری نوشته شود، احتمال اختلاف کاهش یافته و قرارداد از ثبات بیشتری برخوردار خواهد بود.
فورس ماژور رویدادی غیرقابل پیشبینی و غیرقابل کنترل است که اجرای تعهدات قراردادی را ناممکن یا بسیار دشوار میکند.
بسته به متن قرارداد و آثار آن بر اجرا، میتواند فورس ماژور تلقی شود.
معمولاً خیر، چون جزء ریسکهای تجاری طبیعی محسوب میشود.
اجرای تعهدات ممکن است تعلیق شود، تمدید شود یا در موارد شدید، قرارداد فسخ گردد.
بله، چون قانون بهصورت کلی بیان شده و جزئیات لازم باید در قرارداد تنظیم شود.
طرفی که به دلیل فورس ماژور قادر به انجام تعهد نیست، باید آن را اثبات کند.
در بسیاری از موارد بله، اما بستگی به متن قرارداد دارد.
میتواند باعث توقف پروژه، تمدید زمان پیمان یا حتی فسخ قرارداد شود.
فورس ماژور تعهد را غیرممکن میکند، اما هاردشیپ فقط اجرای آن را دشوار میکند.
بله، در قرارداد میتوان مصادیق را محدود یا گستردهتر تعیین کرد.
تیم تحریریه
دیدگاه شما برای ما ارزشمند است
